Spisz i Orawa- Początek drogi do Polski artykuł Marka Skawińskiego

Odzyskanie niepodległości przez Polskę oraz rozpad Austro-Węgier i, w konsekwencji tego utworzenie Czecho-Słowacji doprowadziły do zasadniczej zmiany na pograniczu etnicznym polsko-słowackim. Dotychczasowa granica rozdzielająca dwie części składowe Monarchii Habsburskiej (Austrię i Węgry) stać się miała granicą między państwami, w tym między Polską a Czecho-Słowacją.

Fakt niezgodności granic etnicznych z granicami politycznymi w ramach Monarchii Habsburskiej sprawił, że w obliczu rozpadu Austrii i Węgier w ich dotychczasowej postaci, również te granice musiały ulec zmianie. Zaś fakt, że rozgraniczenie do którego doszło, mimo wszystko nie odpowiadało strukturze etnicznej (do czego dążyła Polska), choć zarazem nie pokrywało się z granicami z okresu Austro-Węgier (czego w tym przypadku życzyłaby sobie Czecho-Słowacja) sprawił, że kwestia stosunków etnicznych i wzajemnych roszczeń terytorialnych rzutowała na całość stosunków polsko-czechosłowackich w okresie międzywojennym.

Dnia 28. października 1918 r. w Turczańskim Świętym Marcinie Czesi i Słowacy ogłosili tzw. Deklarację Martińską stanowiącą o oderwaniu Słowacji od Węgier i utworzeniu państwa czechosłowackiego. W tej sytuacji dnia 5. listopada 1918 w Jabłonce Orawskiej zebrali się przedstawiciele polskich wsi położonych na Górnej Orawie i utworzyli Polską Radę Narodową z prezesem Janem Piekarczykiem na czele i siedzibą w Jabłonce. Podjęli też uchwałę w brzmieniu następującym: “My, Polacy na Górnej Orawie, korzystając ze zasady samostanowienia narodów o sobie, po rozpadnięciu się państwa węgierskiego, nie chcemy pozostać w nowoutworzonym państwie czechosłowackim lecz żądamy przyłączenia wszystkich polskich ziem w żupaństwach: trenczyńskim, orawskim i spiskim do wielkiej, katolickiej Polski.”
Rada pełniła na Orawie rolę władzy administracyjnej w porozumieniu z Powiatowym Komitetem Obrony Narodowej w Nowym Targu, na którego czele stał Jan Bednarski, późniejszy starosta spisko-orawski. Właśnie do PKON zwróciła się z prośbą o opiekę wojskową Rada Narodowa Górno-Orawska.
Nieco wcześniej, bo 3. listopada, po utworzeniu Słowackiej Rady Narodowej, PKON wysłała telegram, w którym wyrażono ufność, że między obu bratnimi narodami nastaną przyjazne stosunki oraz, że nastąpi pokojowe rozgraniczenie obszarów zamieszkałych przez Polaków oraz historycznie związanych ziem polskich będących dotąd w obrębie państwa węgierskiego. Telegram pozostał bez odpowiedzi. Jednakowoż pierwsze dni listopada napawały optymizmem. Na Śląsku Cieszyńskim osiągnęły porozumienie: Rada Narodowa Księstwa Cieszynskiego i Národní Výbor pro Slezsko dokonując w Cieszyńskiem rozgraniczenia według kryterium etnicznego. Z kolei na Orawie przychylnie nastawieni do włączenia polskich wiosek w skład RP byli przedstawiciele Słowaków Ignacy Grabacz i Ferko Skiczak (b. poseł do parlamentu węgierskiego).
Równolegle z powołaniem Rady Narodowej w Jabłonce, na Orawę wkroczyły wojska polskie obsadzając większość polskich wiosek, co miało dodatkowe znaczenie w związku z zadrażnieniami między Orawiakami a Żydami. Formacją wojskową, która obsadziła Orawę była 1 Kompania Spisko-Orawska 3 Pułku Strzelców Podhalańskich pod dowództwem Wendelina Dziubka (rodem z Jabłonki). W Rabczy i Półgórze tę formację zastąpili żołnierze z Żywca. Po kilku kolejnych dniach byli oni zmuszeni wycofać się ze względu na niewłaściwe postępowanie wobec miejscowej ludności, która znalazła się w ostrym konflikcie z Żydami. W odróżnieniu od powiatu namiestowskiego, polskie wsie powiatu trzciańskiego pozostały pod kontrolą Polski.
Na Spiszu, w pierwszej połowie listopada Polacy powołali Radę Narodową Spiską z siedzibą w Lubowli, na czele z prezesem Janem Bojarskim. 5. grudnia 1918 dwóch delegatów Rady Narodowej w Lubowli przybyło do Nowego Sącza z pismem od lubowelskiej Rady Narodowej oświadczającym, że pragną przyłączenia do Polski i proszą o pomoc w sprawach aprowizacyjnych.*
W II poł. listopada 1918 podjęto kroki w celu trwałego przyłączenia etnicznie polskich części Spisza i Orawy do Polski.
27. listopada Powiatowa Organizacja Narodowa w Nowym Targu przedstawiła Polskiej Komisji Likwidacyjnej w Krakowie memoriał prezentujący obszar polskiego zasiedlenia etnicznego i liczebność etnikum polskiego na Górnych Węgrzech (jak wówczas nazywano Słowację). Memoriał opracowała komisja powołana z inicjatywy PTT, która pracowała w składzie: Władysław Semkowicz, Stanisław Kutrzeba, Ludomir Sawicki, Jerzy Smoleński, Kazimierz Nitsch, Roman Zawiliński, Walery Eliasz-Radzikowski, Jan Zborowski, Stefan Żeromski.
Ponadto memoriał zawierał postulowany model organizacji administracji na rewindykowanych terenach oraz propozycje przeprowadzenia akcji w celu odzyskania całego rewindykowanego obszaru. Obok środków materialnych potrzeba było również 2 tys. żołnierzy. Niestety, okazało się to niemożliwe.
Krokiem innego rodzaju była decyzja z 28. listopada 1918 r. Tego dnia Naczelnik Państwa wydał dekret o wyborach do Sejmu Ustawodawczego zarządzonych na 26. stycznia 1919 r. Wybory objąć miały również polskie wsie Spisza i Orawy, które weszły w skład okręgu nr 39 z siedzibą w Nowym Targu. Rewindykowane przez Polskę Czadeckie w północno-zachodniej części  Górnych Węgier włączono do okręgu nr 35 obejmującego Śląsk Cieszyński w granicach określonych umową z 5. listopada 1918.
Wreszcie 11. grudnia 1918. na rozkaz gen. Andrzeja Galicy wojska polskie podążające od Nowego Sącza wkroczyły na Spisz, do doliny Popradu dochodząc poprzez Lubowlę, Podoliniec, Białą Spiską do Kieżmarku. Niestety w nocy z 14. na 15. grudnia na rozkaz Józefa Pilsudskiego oddziały polskie wróciły do Nowego Sącza, a petycja PON do Piłsudskiego o zmianę rozkazu nie odniosła skutku. Ks. F. Machay zaistniałą  sytuację skomentował tak: “Niezbitym faktem pozostanie niestety na zawsze, że dolinę Popradu opuszczono wówczas dobrowolnie, oddziały wojskowe wróciły się bez wystrzału do Nowego Sącza.”
20. grudnia 1918. wojska polskie zajęły Zamagurze Spiskie. W dolinie Popradu była już armia czechosłowacka. Czesi zajęli również polskie wsie pow. namiestowskiego.
Wobec niemożności dojścia do trwałego porozumienia co do przebiegu granicy państwowej zawarto dwa porozumienia. 24. grudnia 1918. w Popradzie podpisano układ stanowiący o przebiegu linii demarkacyjnej na Spiszu, zaś 31. grudnia 1918 analogiczny układ zawarto w Chyżnem na Orawie. Układy te stanowiły pewnego rodzaju zawieszenie broni. Tak więc na Orawie Polska utrzymała polską etnicznie część pow. trzciańskiego, zaś na Spiszu Zamagurze Spiskie wraz z Jaworzyną. Linie demarkacyjne były bowiem odzwierciedleniem granic rozdzielających wojska polskie od czechosłowackich. Ponieważ przyznany obszar był znacznie mniejszy niż polski obszar etniczny na Spiszu i Orawie oraz zasięg polskich rewindykacji, strona polska zastrzegła sobie, że przebieg tej linii w żadnym razie nie może stać się podstawą do wyznaczenia przyszłej granicy państwowej. Przyszłość pokazała, że Polska otrzymała znacznie mniejsze terytorium. Póki co jednak, dzięki zawartemu kompromisowi polska administracja na fragmentach Spisza i Orawy mogła funkcjonować w miarę normalnie. Do czasu … Czechosłowacja nie chciała dopuścić do przeprowadzenia na spornych terenach (zwłaszcza w Cieszyńskiem)  wyborów do Sejmu Ustawodawczego RP. Tragicznym miesiącem dla tych ziem okazał się styczeń 1919 r. Wypadki na Spiszu i Orawie były forpocztą tego co stało się na Śląsku Cieszyńskim.
Ppłk Vyx – szef misji wojskowej Ententy w Budapeszcie, powołując się na rzekomy rozkaz gen. Focha zażądał wycofania wojska i administracji polskiej ze Spisza i Orawy. Co ciekawe, Czesi podczas rokowań 31. grudnia 1918 w Chyżnem zażądali tego samego powołując się właśnie na Vyx’a. Wówczas spotkali się oni ze stanowczą odmową polskich negocjatorów. Niestety, 13. stycznia 1919. polski Sztab Generalny nie próbując nawet wyjaśnić całej sprawy, przystał na żądanie Vyx’a i rozkazał wycofanie polskiego wojska oraz administracji ze Spisza i Orawy. Rząd Moraczewskiego został w Sejmie ostro skrytykowany za swą ustępliwość.
Dziesięć dni później Czesi rozpoczęli ofensywę w Cieszyńskiem.
Już fakt podpisania tymczasowych porozumień w grudniu 1918. uświadomił obu stronom, że rozstrzygnięcie losów Spisza i Orawy nastąpi na forum międzynarodowym. Jednak wycofanie się na granicę z 1914 r. stawiało Polskę na pozycji o wiele gorszej nawet od tej określonej układami w Chyżnem i Popradzie.
Ostatecznie decyzją Rady Ambasadorow z dnia 28. lipca 1920 r. (z korektami w 1924 r.) Polska uzyskała 13 wsi na Orawie i 14 wsi na Spiszu. 25 tysięcy naszych rodaków połączyło się z Macierzą, gdy 125 tysięcy pozostało za kordonem. Gdy jednak 13. stycznia 1919 r. polskie wojsko i administracja wycofywały się z tych ziem, przed spiskimi i orawskimi góralami droga do Polski rysowała się jako długa, trudna i niepewna.

 

Share This:

.